W dniu 20 lutego 2026 r. w Sali Obrad Starostwa Powiatowego w Bochni odbyła się konferencja naukowa upamiętniająca 180. rocznicę wybuchu rabacji galicyjskiej. Wydarzenie, zorganizowane wspólnie przez Starostwo Powiatowe oraz Stowarzyszenie Bochniaków i Miłośników Ziemi Bocheńskiej, stało się ważną platformą do wielowymiarowej refleksji nad jednymi z najtragiczniejszych kart w historii polskiego ziemiaństwa i dążeń niepodległościowych.
Otwarcie obrad: Współczesne echa historycznych podziałów
Uroczystego otwarcia konferencji dokonał Starosta Bocheński, Adam Korta. W swoim wystąpieniu wprowadzającym mocno zaakcentował potrzebę rzetelnej, odartej z mitów i opartej na weryfikowalnych źródłach analizy wydarzeń z 1846 roku. Starosta zwrócił szczególną uwagę na perfidne mechanizmy socjotechniczne i manipulacje, jakich wobec nieświadomego politycznie chłopstwa dopuszczała się ówczesna administracja austriacka. Wskazał również na uniwersalny wymiar tych tragicznych doświadczeń – przestrzegając przed niszczącymi skutkami głębokiej polaryzacji społecznej, która także w dzisiejszych czasach stanowi realne zagrożenie dla spójności narodowej.
Wśród licznie zgromadzonej publiczności znaleźli się przedstawiciele lokalnych władz, dyrektorzy i nauczyciele szkół, a także – co niezwykle cenne w kontekście edukacyjnym – młodzież z bocheńskich szkół średnich (I LO im. Króla Kazimierza Wielkiego oraz Zespołu Szkół Nr 1 im. Stanisława Staszica). Obecność młodego pokolenia nadała spotkaniu charakter nie tylko akademicki, ale przede wszystkim formacyjny.
Nad prawidłowym, merytorycznym przebiegiem konferencji czuwał moderator, Mirosław Mroczek, który zadbał o interdyscyplinarną dynamikę spotkania oraz zapowiedział planowane wydanie pełnych materiałów pokonferencyjnych i otwarcie wystawy plenerowej.
Część referatowa: Historia, społeczeństwo, psychologia
Program naukowy konferencji został podzielony na cztery uzupełniające się bloki tematyczne, które pozwoliły spojrzeć na problem rabacji z perspektywy makropolitycznej, regionalnej, lokalnej oraz psychologicznej.
Makropolityka i Powstanie Krakowskie
Jako pierwszy głos zabrał prof. dr hab. Marek Kornat (UKSW / PAN), wybitny znawca dyplomacji i systemów totalitarnych, który zaprezentował referat „Powstanie Krakowskie i rzeź szlachty w zachodniej Galicji”. Profesor zarysował gęstą siatkę uwarunkowań politycznych na ziemiach polskich po rozbiorach. Główną tezą jego wystąpienia było wykazanie, że Powstanie Krakowskie – choć szlachetne w swoich niepodległościowych założeniach – było inicjatywą rażąco nieprzygotowaną pod kątem militarnym i społecznym.
Według badacza, konspiratorzy wywodzący się ze szlachty i inteligencji wykazali się fatalnym brakiem realizmu politycznego, zupełnie ignorując narastające od lat napięcia na linii dwór-wieś, wynikające z feudalnego ucisku pańszczyźnianego. To właśnie to fundamentalne niezrozumienie nastrojów chłopskich, połączone z cyniczną prowokacją urzędników austriackich, doprowadziło do krwawej eskalacji. W konkluzji prof. Kornat zaznaczył, że bezpośrednim wnioskiem wyciągniętym przez polskie elity z tragedii 1846 roku była późniejsza zmiana paradygmatu – przejście od romantycznych zrywów do pozytywistycznej pracy organicznej.
Mikrohistoria dramatu: Cyrkuł bocheński
Tadeusz Olszewski, ceniony regionalista i badacz historii społecznej, przedstawił referat pt. „Przebieg Rabacji w Cyrkule Bocheńskim”. Prelegent przeniósł punkt ciężkości na historię lokalną, opierając się na archiwaliach cyrkularnych i aktach parafialnych.
Szczegółowo zdiagnozował narastający kryzys agrarny i drastyczne zubożenie galicyjskiej wsi w przededniu buntu. Wymieniając konkretne miejscowości cyrkułu bocheńskiego, ukazał przerażającą skalę zniszczeń (rabacja doprowadziła do zniszczenia niemal 90% dworów w regionie i pochłonęła w skali zachodniej Galicji ponad tysiąc ofiar). Znacząca część referatu została poświęcona chłodnej kalkulacji politycznej władz w Tarnowie i Bochni, które aktywnie inspirowały gromady chłopskie do wystąpień zbrojnych przeciwko rzekomo „buntującej się przeciwko cesarzowi” szlachcie.
Perspektywa miejska: Solidarność w cieniu terroru
Wyjątkowe spojrzenie na wydarzenia lutowe zaprezentowała Janina Kęsek, wieloletnia kustosz Muzeum w Bochni. W referacie „Bochnia w dniach Rabacji 1846” przedstawiła rolę miasta w obliczu chłopskiej rebelii.
Skupiła się na sylwetce starosty bocheńskiego Carla Bernda oraz bezwzględnych mechanizmach biurokratycznej kontroli. Największą wartością wystąpienia była jednak analiza postaw bocheńskich mieszczan. W oparciu o pamiętniki i dokumenty, prelegentka udowodniła, że Bochnia nie uległa masowej panice. Zamiast tego, mieszkańcy miasta z narażeniem życia udzielali schronienia uciekającym ziemianom i opatrywali rannych. Pani Kęsek obaliła mit całkowitej bierności społeczeństwa, dowodząc, że w chwilach najwyższej próby triumfowały autentyczne odruchy humanitarne.
Anatomia zbrodni – ujęcie interdyscyplinarne
Ostatnie z wystąpień, przygotowane przez studentkę psychologii Jagodę Kozłowską („Psychologiczny aspekt wywierania wpływu na przykładzie Rabacji Galicyjskiej”), stanowiło innowacyjne, behawioralne spojrzenie na historię.
Prelegentka rozłożyła na czynniki pierwsze mechanizmy psychologii tłumu operujące podczas rabacji. Wskazała m.in. na:
- regułę wzajemności negatywnej (kumulacja krzywd pańszczyźnianych),
- destrukcyjny wpływ masowo spożywanego alkoholu,
- urealniane i sztucznie podsycanie strachu przed rzekomym „wycinaniem chłopów przez panów”,
- poczucie bezkarności obiecanej przez zaborcę.
Referat ten z powodzeniem wyjaśnił zjawisko deindywiduacji – utraty osobistej odpowiedzialności na rzecz brutalnego działania w grupie.
Panel dyskusyjny i eksperyment społeczny
Innowacyjnym punktem programu był zorganizowany przez moderatora eksperyment dydaktyczny na wzór „głuchego telefonu”, który w praktyczny sposób unaocznił młodzieży, jak łatwo dezinformacja i plotka (kluczowe narzędzia w 1846 r.) mogą zniekształcić rzeczywistość w warunkach stresu i zagrożenia.
Właściwy panel dyskusyjny, w którym oprócz prelegentów wzięli udział historycy Jerzy Pączek oraz Janusz Paprota, przyniósł ostateczne konkluzje i odpowiedzi na postawione w tytule konferencji pytanie. Eksperci systematycznie skategoryzowali przyczyny wybuchu (gospodarcze, społeczne, polityczne i organizacyjne), dochodząc do wspólnego wniosku: Rabacja była wielopiętrowym splotem długotrwałej nierówności społecznej, klęsk głodu i politycznej intrygi, w której zaborca użył chłopskich rąk do zniszczenia polskiego ruchu niepodległościowego.
Bunt czy zbrodnia? Werdykt uczestników
Interaktywny charakter konferencji podkreśliło głosowanie wśród słuchaczy oraz wyniki anonimowych ankiet wypełnionych przez licealistów. Zdecydowana większość uczestników, pomimo zrozumienia ciężkiego położenia galicyjskich chłopów, odmówiła moralnego usprawiedliwienia dla dokonanych rzezi, kategoryzując te wydarzenia jako zbrodnię, a nie jedynie radykalny bunt społeczny.
Promocja książki Ludwika Stasiaka
Konferencję zwieńczyła promocja wyjątkowej publikacji – wznowionej powieści historycznej Ludwika Stasiaka „Krwawe ręce. Powieść z dziejów rzezi galicyjskiej”, wydanej nakładem bocheńskiego wydawnictwa REGIS. Książkę zaprezentowali Anita i Paweł Bielakowie, akcentując literacką wartość utworu i jego głębokie osadzenie w lokalnych, bocheńskich realiach, co czyni z niej doskonałe uzupełnienie twardej, naukowej wiedzy zaprezentowanej podczas prelekcji. Możliwość zakupu TUTAJ.
Spotkanie zamknął Starosta Adam Korta, dziękując wszystkim za udział w tym niezwykle potrzebnym dyskursie. Bocheńska konferencja dowiodła, że o najtrudniejszych momentach narodowej historii można – i należy – rozmawiać językiem faktów, z zachowaniem szacunku dla ofiar oraz z chęcią zrozumienia skomplikowanych mechanizmów przeszłości.
Spotkanie odbyło się pod patronatem Starosty Bocheńskiego Adama Korty oraz Powiatowej Rady Historii i Dziedzictwa Narodowego. Jej przygotowanie i zorganizowanie na wysokim poziomie jest przykładem dobrego współdziałania samorządu i organizacji pozarządowej.
Notki biograficzne prelegentów:
Prof. dr hab. Marek Kornat – historyk i profesor nauk humanistycznych. Absolwent oraz doktor Uniwersytetu Jagiellońskiego, obecnie wykładowca Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Pełni funkcję kierownika Zakładu Dziejów Systemów Totalitarnych i Dyplomacji XX Wieku w Instytucie Historii PAN. Był gościem zagranicznych ośrodków badawczych m.in. w Paryżu, na Columbia University oraz we Wiedniu i w Niemczech. Specjalizuje się w historii polskiej dyplomacji i stosunków międzynarodowych XIX i XX wieku, dziejach II Rzeczypospolitej, polskiej myśli politycznej oraz problematyce totalitaryzmów.
Autor licznych, fundamentalnych publikacji, m.in.:
– „Polska 1939 roku wobec paktu Ribbentrop-Mołotow”,
– „Polityka zagraniczna Polski 1938–1939. Cztery decyzje Józefa Becka”,
– „Polen zwischen Hitler und Stalin”,
– „Wacław Grzybowski. Ambasador w Moskwie (1936–1939)”.
Współautor – wraz z prof. Mariuszem Wołosem – pierwszej akademickiej biografii ministra spraw zagranicznych II Rzeczypospolitej, Józefa Becka.
Tadeusz Olszewski – historyk, regionalista, badacz dziejów lokalnych, dokumentalista historii społecznej oraz niestrudzony popularyzator przeszłości ziemi żegocińskiej. Od wielu lat zajmuje się gromadzeniem, opracowywaniem i publikowaniem materiałów źródłowych dotyczących historii miejsc, instytucji i ludzi związanych z Gminą Żegocina. W swojej pracy łączy rzetelność historyka z pasją społecznika, podejmując konsekwentny wysiłek zachowania pamięci o tych, którzy tworzyli lokalną wspólnotę. Przez wiele lat był nauczycielem historii, a równocześnie aktywnie działał społecznie – jako strażak Ochotniczej Straży Pożarnej oraz sekretarz i członek Zarządu Oddziału Powiatowego Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP w Bochni. Obecnie pełni funkcję prezesa Stowarzyszenia Przyjaciół Ziemi Żegocińskiej im. Czesława Blajdy. Jego dorobek naukowy i dokumentacyjny jest trudny do przecenienia. Do najważniejszych publikacji należą:
– Gmina Żegocina. Dzieje miejsc i ludzi (2025) – obszerna monografia przedstawiająca historię gminy od czasów najdawniejszych po współczesność, ukazująca zarówno wydarzenia polityczne i społeczne, jak i codzienne życie mieszkańców;
– Żegociński Słownik Biograficzny – wieloletni projekt dokumentujący sylwetki osób szczególnie zasłużonych dla regionu, stanowiący cenne kompendium wiedzy o lokalnych elitach, duchownych, nauczycielach i społecznikach.
Ponadto jest autorem i redaktorem licznych artykułów publikowanych w wielotomowym wydawnictwie seryjnym „Kronika Ziemi Żegocińskiej”, a także w prasie regionalnej i wydawnictwach okolicznościowych.
Jego działalność ma charakter nie tylko naukowy, lecz również edukacyjny i tożsamościowy – wzmacnia świadomość historyczną mieszkańców oraz buduje międzypokoleniową ciągłość pamięci.
Janina Kęsek – historyk, regionalistka, wieloletni kustosz Muzeum im. Stanisława Fischera w Bochni oraz członek Stowarzyszenia Bochniaków i Miłośników Ziemi Bocheńskiej. Pani Janina Kęsek jest autorką wielu cennych publikacji poświęconych historii Bochni i regionu, wśród których znajdują się m.in.: Oblicze Bocheńskiej Madonny, Cmentarze bocheńskie. Przewodnik historyczny, Bochnia w latach Konspiracji Galicyjskich, Bochnia i obwód bocheński w latach 1863–1864, Z dziejów fotografii bocheńskiej, Kariery chłopskich synów, Bocheńska saga – domy i ludzie. Jej dorobek obejmuje również niezliczoną liczbę artykułów o zróżnicowanej tematyce, zawsze jednak głęboko zakorzenionych w przeszłości naszego regionu i opartych na rzetelnej pracy źródłowej. Do zeszłego roku pełniła także przez wiele lat funkcję redaktora naczelnego kwartalnika społeczno-kulturalnego „Wiadomości Bocheńskie”, wydawanego przez Stowarzyszenie Bochniaków i Miłośników Ziemi Bocheńskiej, dbając o to, aby pamięć historyczna Bochni była nie tylko przechowywana, lecz także żywa i dostępna kolejnym pokoleniom.
Fotorelacja autorstwa Stanisława Mroza.
